Czarna Góra

Czarna Góra to jedna z 14 miejscowości Polskiego Spiszą. Wchodzi w skład gminy Bukowina Tatrzańska, a ty m samym w skład Powiatu Tatrzańskiego. Dojechać tu można od strony Trybsza oraz od strony Bukowiny Tatrzańskiej przez most im. Jana Plucińskiego na Białce. Wieś po­siada połączenie autobusowe (PKS) z Zakopanem i Nowym Targiem. Publiczny transport wspomagają lianę „busy". Główna część wsi poło­żona jest w dolinie rzeki Białki i sąsiaduje z Bukowiną i Białka Tatrzańską, które ulokowały się na przeciwległym brzegu rzeki. Z drugiej strony czarnogórskie pola graniczą z Trybszem, Łapszami Wyżnymi, Rzepiskami i Jurgowem. Dzieje wsi są związane po części z losami właścicieli zamku w Niedzicy, potem znów rodu Hohenlohe, posiadaczy dóbr tatrzańskich. Po raz pierwszy wieś wzmiankowana jest w dokumentach sprzedaży dóbr niedzickich z 1589-1595 roku, jako zespół szałasów i owczarni. W1637 roku w opisie użytkowania polan tatrzańskich jest wspomniane, że pasterze z Czarnej Góry paśli owce w Dolinie Jaworowej „Pod jaworowym sadem". Zachowana nazwa „Chałupsko "pod Grapą (zaZłahodami) wskazuje, że tam było pierwsze siedlisko czarnogórskie, miejsce do­bre do obrony i do obserwacji całej doliny Białki.

Pierwszymi osadnikami byli Wołosi pochodzenia bałkańskiego (XV w.). W metryce parafii Łapsze Wyżnę z 1655 roku jako mieszkańcy Czarnej Góry odnotowani są: Milan, Kiernoziak, Jezieraak, Tomećkowic, Miśkowic, Pluta, Gemaak, Świerk, Szyszka, Sarna, Gogola, Budź, Hudziak, Kałafut i Kowal. Na przełomie XVII/XVIII wieku do wsi przyby­wają licznie osadnicy z sąsiednich wsi Spiszą i Podhala. W spisanym w1773 rokutzw. Urbarzu Terezjańskim znajdują się już nazwiska 68 gaz­dów aarnogórskich; Sołtys (4), wdowa Tomaszkowa (1), Kikla (1), Budź (3), Kałafut (3), Milon (7), Hyżny (2), Hyżniak (1), Olszanka (1), Sarna (2), Górnik (1), Hełdak (3), Wacław (2), Młynarczyk (1), Szyszka (3), Gogola (6), topuszniak (2), Horniaak (1), Trzop (2), Kowal (2), Koszut (2), Złahoda (2), Kluska (1), Pluta (3), Kiernoziak (3), Kowakzyk (3), Jezierczak (4). Mieszkańców Czarnej Góry, którzy mieszkali za rzeką (za wodą) nazy­wano „Zowodzianami". Więzi rodzinne z Podhalem są silne także i dziś.

Czarna Góra jako wieś etnicznie polska była przez kilka wieków w granicach Węgier. W skład państwa polskiego weszła dopiero w 1920 roku. Mieszkańcy przez całe pokolenia trudnili się wyrębem la­sów, zajmowali się pasterstwem w Tatrach Jaworzyńskich, rolnictwem oraz hodowlą. Jako jedyna wieś spiska nie ma URBARU. Do dziś nie wia­domo czy dokumenty nie zostały w Jaworzynie wydane, czy też przed­stawiciele wsi „straciyli papiyry" w karcmie Podspadami. Na przełomie XIX i XX wieku wieś została przetrzebiona wzmożoną emigracją za chle­bem, głównie do USA, na Słowację, na Węgry, a nawet Chorwacji.

Czarna Góra ciągnie się na długości 5 km i zaczyna się od strony Jurgowa osiedlem „Budzowie". Zabudowania usytuowane są wzdłuż brzegu Białki (ul. Nadwodnia i Podgórska). „Sołtystwo" jest osiedlem położonym najwyżej, na siodle Czarnej Góry, podjazd od południa jest stromy z ostrym zakrętem w połowie drogi (tzw. Kiyra). Z Sołtystwa droga stromym spadkiem wiedzie w kierunku Trybsza przez część wsi położo­ną od północy, zwaną Zagórą. Początkowo cała wieś należała do parafii w Łapszach Wyżnych, a następnie w Jurgowie. W połowie XIX w. Zagórę przydzielono do parafii w Trybszu. Spowodowało to izolację obu części wsi, a komunikację między nimi utrudniała licha polna droga. Przez całe wieki wieś nie posiadała kościoła. Za to po II wojnie światowej wybudo­wano aż dwa. Mały murowany kościółek Zagórą postawiony po wojnie został rozebrany a w jego miejsce stanął piękny kościół p.w. Przemienie­nia Pańskiego. Konsekracji kościoła dokonał Ks. Kardynała Franciszek Macharski w dniu 6.08.1995 r., a równocześnie ustanowiona została Pa­rafia Czarna Góra. Gazdują tu ojcowie Cystersi, ale sławę Czarnej Górze przyniosły inwestycje O. Huberta Kasztelana pochodzącego z Ełku. Z oka­zji 900-leda zakonu Rada Europy ustanowiła tzw. szlak cysterski. W Pol­sce oprócz Czarnej Góry znajdują się na nim Trybsz, Ludźmierz, Sczyrzyc i Mogiła. Czarnogórzanie podlegający parafii w Jurgowie w latach 1982-1984 wybudowali kaplicę obok cmentarza, którą w latach 1998-2000 rozbudowano. Projekt rozbudowy świątyni p.w. Trójcy świę­tej wykonał miejscowy architekt Eugeniusz Gryglak.

Od kilkunastu lat do wsi latem i zimą zagłada coraz więcej tury­stów. Zimą atrakcją są dobrze zagospodarowane wyciągi narciarskie w sąsiedniej Białce Tatrzańskiej. Także od strony Białki na Czarną Górę wybudowany został wyciąg, potocznie nazywany przez narciarzy Litwinką. Na szczycie Czarnej Góry (903 m n.p.m.) staraniem O. Huber­ta oraz przy wsparciu gminnej społeczności wybudowano i poświęcono Krzyż Milenijny na wzór Krzyża na Giewoncie. Są tu dobre warunki dla lotniarzy, i dla wypróbowania modeli lotniczych. To tu w 1923 roku odbyły się pierwsze zawody szybowcowe w Polsce. Odpoczywając w tej okolicy można spróbować kajakarstwa górskiego, na polnych drogach są dobre warunki do jazdy na rowerach górskich. Przepiękne widoki na cztery strony świata ściągają latem i zimą wielu turystów. Wypoczynkowi latem sprzyja cisza, czysta rzeka z ogrom­ną ilością granitowych „skoli" i licznymi „spadami" z piaskowca, pod którymi tworzą się głębokie zielono-złote „płanie". Idąc dzikimi szlakami, polem i lasem, można podziwiać przepiękne widoki zwłaszcza na Ta­try, Podhale i dolinę Białki. Są dwa oznakowane szlaki turystyczne prze­cinające Czarną Górę: jeden z Bukowiny przez Rzepiska do Niedzicy, a drugi z Krempach przez Trybsz, Pawliki i Łapszankę do Niedzicy. Atrak­cją turystyczną jest Zagroda Korkoszów - filia Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, gdzie zapoznać się można z kulturą ludową Spiszą oglą­dając oryginalny dom, sprzęty domowe i gospodarcze miejscowego gaz­dy, jakich używano na początku XX wieku. Wieś przez ostatnie 20-lecie bardzo się zmieniła i rozbudowała, a liczba mieszkańców przekroczyła 1600 osób. W1990 roku obie części wsi połączyła asfaltowa droga przez Sołtystwo. Są dwie szkoły, zbudowane jeszcze w czasach węgierskich, przy czym szkoła Nr 2 została znacznie rozbudowywana i oddana do użytku we wrześniu 2002 roku. W okresie międzywojennym szkoła nr 1 (Zagórą) nosiła imię Św. Kingi, a szkoła nr 2 Królowej Jadwigi (obie postacie mocno związane z historią Polski ale i Węgier). Aktywni są również strażacy (dwie jednostki OSP), a Zagórą przez ostanie kilka lat udało się wybudować nową remizę. Obie jednostki wyposażone są w nowe samochody strażackie. Cała wieś ma za to jednego sołtysa. Na terenie Czarnej Góry powstała największa in­westycja ekologiczna gminy Bukowina Tatrzańska, mianowide biologicz­na oczyszczalnia ścieków. Ciekawostką jest, że z Czarnej Góry wywodzi swoje korzenie rodzina słynnych Czarnogurskich z Frankowej na czele z Janem b. pre­mierem Słowacji (Czarnogurski był najprawdopodobniej sołtysem - zasadźcą wsi, sprzedał swój majątek Litwinowi i Rzepiszczakowi) oraz rodzina Korkoszów - wielce zasłużona dla Słowacji, która do Czarnej Góry przybyła prawdopodobnie z Węgier. Z Czarnej Góry pochodzą ostatnio wybierani wójtowie gminy Bukowina Tatrzańska. Ponad dwie kadencje wójtem był Frandszek Jezierczak, a obecnie na drugą kadencję wybra­ny został Józef Milan Modła. W „czasach Małysza" trzeba przypomnieć, że z inicjatywy Jana Haniaczyka sekretarza GRN w Czarnej Górze na Litwińskiej Grapie ok.1965 roku wybudowana została skocznia narciarska. Autorem projektu i nadzorującym był sam Mistrz - Stanisław Marusarz. Zapomniana, niestety powoli zarasta krzakami.

Jan Budz

CZARNA GÓRA, (700-850 m n.p.m. 1500 mieszkańców). Nazwa wsi pochodzi od wyglądu góry porośniętej kiedyś gęstym, ciemnym lasem. Według przekazów ustnych, pod koniec XV w. przybyła tu grupa Wołochów uchodzących z południowej Europy przed nawałą turecką. W dokumencie sprzedaży dóbr klucza dunajeckiego przez Olbrachta Łaskiego Jerzemu Horwathowi Palocsayowi, sporządzonym w 1595 r., Czarna Góra wspomniana jest jako zespół szałasów i owczarni. Pierwotni osadnicy byli ludźmi lasu, drwalami, myśliwymi i pasterzami - wypasali swoje owce w Tatrach w miejscu o nazwie Pod jaworowym sadem. Z zachowanej najstarszej, z 1655 r. księgi metrykalnej parafii Łapsze Wyżne wynika, że oprócz rodzin bałkańskich osiedlali się nowi przybysze, głównie z Podhala, którzy stali się grupą dominującą.

W Czarnej Górze, w części nad Białką wybudowano w 1872 r. kapliczkę p.w. Trójcy Świętej. Od strony Jurgowa stoi przydrożna kapliczka pw. Św. Jana Nepomucena, ufundowana po wielkiej powodzi. W 1984 r., w części wsi od Jurgowa, wybudowano kościółek, który w latach 1998-2000 poszerzono oraz dobudowano wieżę. Z kolei Zagóra (tzn. na osiedlu Zagóra - lok. forma jeż.), w 1994 r. wybudowano w miejsce starej, nową, piękną świątynię pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. U podnóża kościoła znajduje się grota Matki Boskiej Fatimskiej. Obok kościoła stoi kompleks turystyczny zakonu Cystersów, obsługujący turystów wędrujących szlakiem cysterskim po całej Europie.

Wieś, dzieli się na trzy, prawie odrębne części: Zagóra - część wsi od strony Trybsza, Sołtystwo położone najwyżej na siodle góry i część zasadnicza od strony Jurgowa. Osobliwością jest największe w okolicy osiedle Rornów tzw. Kamieniec (znajduje się przy moście na rzece Białce). Z dawnych czasów zachowało się kilka starych spiskich zagród, zwłaszcza na Sołtystwie. Zagóra, w pobliżu kościoła, jest Zagroda Korkoszów, filia Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Tu można zobaczyć ciekawe eksponaty gazdowskie, niespotykane gdzie indziej wyposażenie domu, stroje ludowe, a w szczególności charakterystyczny dla Czarnej Góry kapelusz drużbiarski. Mieszkańcy Czarnej Góry kultywują stare tradycje rolnicze i pasterskie. Jest tu kilku wyśmienitych pszczelarzy i hodwoców owiec. Wieś znana jest z produkcji masarskiej i dobrych wędlin. Latem, wypoczywający w Czarnej Górze korzystają z kąpieli w czystej rzece. Zbierają runo leśne w okolicznych lasach. Podziwiają z wielu punktów widokowych wspaniałą panoramę Tatr oraz dolinę Białki. W 1921 r. na najwyższym wzniesieniu, Czarnej Górze o wysokości 903 m n.p.m., odbyły się pierwsze szybowcowe mistrzostwa Polski. Obecnie z dogodnego stoku korzystają amatorzy lotni i paralotni. Okolice Czarnej Góry są też bardzo atrakcyjne dla spracerów rowerami górskimi. Zimą do wsi przybywa wielu narciarzy, bowiem na stoku Litwinki działa jeden z najdłuższych w okolicy wyciągów narciarskich a także jest stąd blisko do wyciągów narciarskich w Białce Tatrzańskiej.

Powrót >> miejscowości