FALSZTYN,
to niewielka miejscowość należąca do Polskiego Spisza, położona w paśmie Pienin Spiskich na prawym brzegu Dunajca pomiędzy Falsztyńskim Potokiem a Zielonymi Skałkami ok. 650 m n.p.m. Wieś typowo rolnicza, posiada 516,93 ha i mieszku tu 320 osób.
Pierwsze wzmianki o Falsztynie chociaż nazwa jego mogła być zupełnie inna, związane są z klasztorem. który znajdował się nad Potokiem Falsztyńskim, dziś miejsce to nazywa się Kościeliskiem. Klasztor został podobno zniszczony przez husytów w 1431 roku. Legenda również głosi, że w klasztorze byli przetrzymywani więźniowie - zbójnicy. Po zburzeniu klasztoru uwolnieni więźniowie osiedlili się i tak powstała wieś. Na slad tajemniczego klasztoru nad Potokiem Falsztyńskim natrafiono w czasie prac polowych, ktoś pługiem odkrył ukryte pod darnią fundamenty klasztoru i ślady ołtarza. Po II wojnie światowej prowadzono tu również prace wykopaliskowe, które potwierdziły ślady kamiennych budowli wskazujących na to, że wzmianki o istnieniu klasztoru czy całej osady nie są tylko legendą.
Istnieją również wzmianki, że w miejscu gdzie obecnie jest wieś, Hieronim Łaski, ówczesny właściciel zamku Niedzickiego, rozpoczął właśnie budowę klasztoru w roku 1535.
Tadeusz Trajdos doskonały znawca
historii Spisza w swojej pracy “Z Dziejów Zamagurza
Spiskiego" twierdzi, że: Falsztyn- Faikenste-in- Sokola
Skała. założony został w XV w. Nazwa zaś miejscowości
zdradza genezę z czasów kolonizacji na prawie niemieckim.
Według T. Trajdosa w roku 1590 Falsztyn wzmiankowany był już
jako folwark, założony przez Horwatów - Paloscayów w kluczu
zamku niedzickiego.
Falsztyn do XVIII w. podległy był parafii niedzickiej, a później parafii frydmańskiej i tak jest do dnia dzisiejszego, z tym że w 1982 r. przebudowano stary spichlerz folwarczny na kaplicę i od tego momentu służy falsztynianom jako kaplica do odprawiania nabożeństw i Mszy św. Kaplica posiada również przywilej odpustowy, odpust odprawiany jest w uroczystość Matki Boskiej Królowej Polski w dniu 3 maja.
Falsztyn jest malowniczo położony wśród wapiennych skałek, skąd rozpościera się przepiękny malowniczy widok od południa na Tatry, od wschodu wspaniały widok Pienin, wraz z Trzema Koronami, a także panorama pasma Zamagurza. Od północy widać w całej krasie Gorce i dumnie spoglądający Lubań, od zachodu zaś widać rozległą dolinę nowotarską, biegnącą daleko aż po Orawę i Babią Górę. Mimo tak pięknego położenia, Falsztyn przez długie lata był miejscowością mało znaną, o czym świadczyć może fakt, że w Falsztynie do 1936 roku utrzymywał się system feudalny inaczej mówiąc “pańszczyżniano-żelarski", który został zniesiony dopiero w 1936 r. Ostatnimi właścicielami Falsztyna był ród baronów JUNGENFELDÓW. Doczesne szczątki rodu JUNGENFELDÓW spoczywają w Falsztynie na niewielkim cmentarzyku niedaleko drogi do Nowego Targu.
W roku 1946 na mocy Manifestu PKWN majątek folwarczny został objęty reforma rolną i rozparcelowany, ziemię otrzymali mieszkańcy Falsztyna. W budynkach dworskich urządzono: sklep i punkt skupu żywca Gminnej Spółdzielni, szkołę, a w spichlerzu kaplicę. W głównej części budynku dawnego dworu przez długi czas były na kolonie letnie Szkoły Muzycznej z Częstochowy. Po 1989 roku budynek ten przejęty został przez Skarb Państwa, a w roku 1996 spłonął prawdopodobnie od uderzenia pioruna. Uratowane z pożaru mury niczym niezabezpieczone, powoli dogorywają swojego żywota.
Mieszkańcy Falsztyna przez długie lata żyli przeważnie z pracy na roli; w okresie panowania baronów z tego co dostali za swoją służbę na folwarku, a po reformie - ile sobie sami nagazdowali. Jednak w okresie powojennym dynamicznie rozwijający się przemysł, w tym także budowa kombinatu obuwniczego w Nowym Targu sprawiły, że wielu młodych ludzi zaczęło poszukiwać pracy i dochodów poza rolnictwem. Wielu dorabiało w sezonie w Nadleśnictwie Krościenko, które administruje “pańskimi" lasami. Także przemysł wychodził poza miejskie środowiska w poszukiwaniu tanich rąk do pracy. Wielu mieszkańców Falsztyna stanowiło kadrę Nowotarskiego Kombinatu Obuwniczego. Pracownicy byli dowożeni do pracy autobusami. Przez wiele lat był to jedyny środek komunikacyjny Falsztyna z Nowym Targiem. Droga wiodąca z Niedzicy, przez Falsztyn, Frydman, była na całej długości aż do Dębna tzw. drogą bitą, co stanowiło główną przeszkodę, aby uruchomić regularną linie komunikacyjną na tym odcinku. Brak odpowiedniej drogi i komunikacji samochodowej w ogromnym stopniu utrudniał połączenie ze “światem" mieszkańcom Falsztyna. Jedyny środek lokomocji to konna furmanka drogą bitą do Frydmana lub Niedzicy, oraz przejazd łódką przez Dunajec na wysokości Falsztyńskiej Równi i Podbrzezia, a dalej można było już podróżować autobusem do Nowego Targu.
Pod koniec lat 60-tych na szczeblu rządowym zapada decyzja o budowie zapory na Dunajcu w Czorsztynie. W związku z tym główna arteria komunikacyjna łącząca Nowy Targ ze Szczawnicą i granicą Państwa, a dotychczas biegnąca wzdłuż koryta Dunajca aż do Czorsztyna znalazła się na dnie przyszłego jeziora. Wobec powyższego, postanowiono rozdzielić ten trakt komunikacyjny budując drogę przez:
Dębno, Frydman, Falsztyn, Zamek, Niedzicę do Granicy Państwa oraz po drugiej stronie przyszłego jeziora przez: Maniowy, Mizerną, Kluszkowce do Szczawnicy. Wybudowany nowy trakt komunikacyjny, wiodący przez Falsztyn sprawił, że ta wydawać by się mogło zapomniana miejscowość staje się coraz bardziej atrakcyjna. W okresie realnego socjalizmu w Polsce i na Podhalu “rodzą" się ludzie nowobogaccy- zamożniejsi, i oni to głównie penetrują Falsztyn w poszukiwaniu atrakcyjnych miejsc na wybudowanie sobie letniskowych domków i dacz w przepięknym terenie, położonym nad jeziorem. Obecnie jest całe osiedle takich domków, ciągnących się w kierunku Zielonych Skałek, a wśród nich dacza p. Kapołki - wójta gminy Łapsze Niżne. Obecnie nie ma już trudności z dostaniem się do Falsztyna, można dojechać od strony Nowego Targu piękną, malowniczą drogą z widokiem na Gorce i Jezioro Czorsztyńskie autobusem PKS relacji Nowy Targ -Niedzica, lub Nowy Targ - Łapsze Niżne. Od strony Niedzicy również autobusem PKS relacji Niedzica-Nowy Targ. Ponadto przez Falsztyn przejeżdżają BUSY relacji Nowy Targ -Sromowce, lub Sromowce- Nowy Targ. Najwygodniej jest do Falsztyna dojechać własnym samochodem. Z Falsztyna można udać na wycieczkę pieszą przez Cisówkę do Niedzicy, lub przez Cisówkę i Żar do Dursztyna.a dalej można dojść do przełomu Białki i na górę Obrazową w Nowej Białej. Również atrakcją dla każdego będą wspomniane już Zielone Skałki, jest to około dwukilometrowej długości pasmo skał wapiennych spadających prawie pionowo do Dunajca. Pasmo to stanowi rezerwat Pienińskiego Parku Narodowego. Wspaniałe walory krajobrazowe. klimatyczne i turystyczne na pewno zadowolą każdego turystę i wczasowicza, który będzie chdat wypoczywaćw tym małym, ale jakże uroczym Falsztynie. Ludowa przyśpiewka wprowadza nas jakby w niewypowiedziany urok lub zachwyt widziany z każdej strony wioski;
Nima, ryz ro nimajako na Falstynie, Wyjdym na skoteckie, Widzym podesynie.
Dlatego dzisiejszy Falsztyn, bardzo liczy na napływ letników i turystów, ponieważ to wpłynęłoby na poprawę ekonomicznego położenia tutejszej ludności, a goście oprócz wspaniałych widoków i czystego powietrza otrzymaliby także ekologiczne pożywienia, wyprodukowane przez miejscowych rolników.
We wsi istnieje szkoła podstawowa, która w swej powojennej historii przechodziła wielokrotnie różne reformy. Obecnie uczą się dzieci od 1- 3 klasy Starsze dowożone są do Frydmana.
Nieopodal Falsztyna na północno - zachodnim stoku, biegnącym od Cisówki do prawej strony Falsztyńskiego Potoku i w niewielkiej odległości od koryta potoku, znajduje się szkółka leśna, którą prowadzi leśniczy Józef Stec z Nadleśnictwa Krościenko. Powierzchnia ogólna szkółki wynosi 6,80 ha, powierzchnia produkcyjna -1,89 ha. Corocznie do odnowień i zalesień wyjmuje się około 1 min sztuk sadzonek, głównie na potrzeby lasów stanowiących własność Skarbu Państwa oraz na potrzeby innych podmiotów. Również co roku sadzonki jodły pospolitej eksportowane są do Czech i Słowacji. Podstawowymi gatunkami produkowanymi w szkółce są:
- jodła pospolita,
- buk zwyczajny,
- świerk pospolity,
Oraz gatunki domieszkowe-sosna, modrzew, jesion, jawor, brzoza, wiąz, lipa i wiele innych. Położenia szkółki jest dogodne, gdyż usytuowana jest blisko drogi publicznej na trasie Niedzica- Falsztyn - Nowy Targ.
Marian Pukański