Wieś pobudowana nad rzeką Łapszanką, przy drodze biegnącej z Nowego Targu przez Gron, Trybsz do granicy państwowej Niedzica- Łysa nad Dunajcem. Łapsze Wyżnę leżą na terenie Zamagurza Spiskiego, którego granice określają: od południa grzbiet Magury Spiskiej, od zachodu koryto rzeki Białki, od północy - Dunajca, od południowego wschodu pasmo Pienin. Wieś powstała na prawie niemieckim około potowy XV wieku (wzmianka 1463 r.) złożona przez Schwarzów, Berzewiczych'.

Profesor Tadeusz M. Trajdos w artykule “Początki wsi i parafii Łapsze Wyżnę" opublikowanym w Pracach Pienińskich nr11 z 2000 roku proponuje następującą rekonstrukcję wczesnych dziejów Łapsz Wyżnych. “Około XV wieku tworzy się ich zalążek jako wynik karczunku dokonanego przez rolniczą grupę osadników polskich. Wydaje się, że przybyli z Łapsz Niżnych, ale nowa wieś powstała w granicach....dunajeckiego. W ostatniej ćwierci XV wieku pojawiła się na tym terenie grmada pasterzy ruskich z rodzinami. Zasiedlili nie tylko gronie, ale i na wsi. Zbudowali zrębową cerkiew. Już gdzieś w połowie XVI wieku rosnąca liczebnie gromada polska, zasilana przez migrację rolniczą z sąsiednich wsi nad Dunajcem, z regionu Pienin oraz nizinnego Podhala, zmusiła Rusnaków do opuszczenia terenu Łapsz Wyżnych. Przyjęła cerkiew na filialny kościół podlegający parafii niedzickiej. Przeczekała cierpliwie epokę luterańską (15677 -1639) i w 1640r. odzyskała poprzedni status" czyli ponownie została przekazana Kościołowi Katolickiemu..W XVII stuleciu w Łapszach Wyżnych nie było już Rusinów".

Parafia Łapsze Wyżne wyodrębniła się od parafii w Niedzicy przed rokiem 1655. W 1655 roku do parafii Łapsz Wyżnych należały trzy wsie: Łapszanka, Rzepiska i Czarna Góra a od roku 1700 Jurgów. Z uwagi na ogromny zasięg parafia w Łapszach Wyżnych w początku XVIII wieku była najludniejsza na całym Zamagurzu . W roku 1760 na miejscu cerkwii wybudowano murowany kościół pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła wyposażając go w cudowny rokokowy wystrój. Fundatorem wystroju kościoła, który wykonano w latach 1760 -1776 był dziedzic baron Janna Joanelli de Toluano. Całość rokokową wnętrza tworzą: ołtarz główny z obrazem apostołów Piotra i Pawła, licznymi rzeźbami i ornamentami, boczne ołtarze przy tęczy (Niepokalanego Poczęcia i św. Mikołaja) oraz boczny ołtarz na ścianie północnej - iluzjonistyczny (malowany) św. Józefa. Dochodzą do tego obrazy, feretrony, tęcza, ambona, chór muzyczny, konfesjonał - harmonijnie zgraie kompozycyjnie, kolorystycznie, optycznie. Jest to przykład możliwości stylu rokoka w zakresie organizacji całego wnętrza kościoła. W kościele znajdują się: wspaniała późnogotycka monstrancja, gotycka puszka, barokowe i rokokowe kielichy, pięknie haftowane barokowe ornaty. Obecnie na terytorium wsi oprócz kościoła okolonego kamiennym murem znajdują się dwie kaplice - św. Antoniego (na cmentarzu grzebalnym) oraz św. Floriana zbudowane w 1787 roku. W maju, w dzień strażaka odprawiana jest tutaj msza święta w intencji strażaków. Przy drodze do Łapsz Niżnych wzniesiono kapliczkę Matki Boskiej Siedmio Bolesnej a przy drodze do Łapszanki (ul Kościelna) stoi kapliczka ku czci Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus. W dolnej części wsi przy ul. św. Floriana wzniesiono kiedyś na końcu wsi kapliczkę Męki Pańskiej, obecnie otoczona budowlami i domkami mieszkalnymi. Cmentarzem grzebalnym oraz kaplicą św. Antoniego opiekuje się Zarząd URBARU (wspólnota leśna z prezesem Janem Budzem. Po II wojnie światowej obszar cmentarza znacznie poszerzono, później (lata 2002 - 2003) odbudowano kamienne ogrodzenie, wydęto stary drzewostan a zasadzono tuje wzdłuż wytyczonych alejek, odnowiono kaplicę św. Antoniego. Pobocze drogi wiodącej na cmentarz obsadził tujami ksiądz Antoni Sołtys z Łapsz W. obecnie zamieszkały w USA.

Dane do wykresu pochodzą z niepublikowanego opracowania Marka Skawińskiego pt. “ Dynamika ludności Zamagurza Spiskiego w latach 1880 - 2000 (maszynopis)

Lata

1880

1890

1900

1910

1921

1930

1950

1960

1970

1991

1995

2000

Osoby

1000

966

801

722

602

637

617

671

691

822

875

899

Znaczny spadek ludności Łapsz Wyżnych w latach 1890 -1921 można by wytłumaczyć najpierw emigracją zarobkową do USA ludzi młodych, potem wybuchu i trwania l wojny światowej a następnie emigracją ludności Łapsz Wyżnych do Czechosłowacji po II wojnie światowej. Znaczny przyrost ludności w latach 1970 -1991 był zapewne wynikiem poprawy warunków życia na wsi.

Do 1918 roku wieś przynależała do monarchii Austro- Węgierskiej. Dzieci w szkole uczyły się po “madziarsku". Ludność wsi mówiła “po nasymu" tzn.. gwarą polską. W kościele msze odprawiano po łacinie, a pieśni kościelne śpiewano po słowacku. Księża w księgach parafialnych zapisywali zaszłości w języku łacińskim, ale notatka z 26 lipca 1778 roku dotycząca granicy ogrodu plebani została zapisana językiem staro-czeskim, trudnym do zrozumienia przez współczesnych.

Po l wojnie światowej w ramach prac nad ustaleniem granicy na południu II Rzeczpospolitej Polskiej w roku 1920 Rada Ambasadorów w SPA przyznała odrodzonej po zaborach Polsce 14 wsi spiskich, w tym wieś Łapsze Wyżnę. Skutkiem tego w szkołach, urzędach i kościołach zaczął obowiązywać język polski. Ludność łapszańska posługiwała się niezmiennie “nosom gwarom". Stan ten trwał do 1 września 1939 roku. Po wybuchu II wojny światowej i wkroczeniu do Polski (HX.1939r.) wojsk niemieckich a potem słowackich, 14 wsi polskiego Spisza zostało włączonych do, powstałego dzięki Niemcom w 1938 r, Państwa Słowackiego (Slovenski Śtat). W kościele, urzędach i w szkole wprowadzono obowiązkowy język słowacki. Taki stan trwał do końca II wojny światowej, tj. do maja 1945 roku. Okres ten charakteryzował się wzmożoną słowacką indoktrynacją, szczególnie młodzieży szkolnej, żołnierzy zasadniczej służby wojskowej i rezerwistów wcielonych do armii słowackiej. Wielu młodych mężczyzn zostało wysłanych z wojskiem słowackim do walki z Armią Czerwoną na froncie wschodnim. Część żołnierzy opuściwszy szeregi frontowej armii słowackiej, w tym i kilku chłopców z Łapsz Wyżnych, przyłączyła się do zgrupowań partyzanckich walcząc w Słowackim Powstaniu Narodowym (SNP). Po upadku powstania łapszanie wrócili do domu.

W Łapszach Wyżnych w latach 1941 -1945 dwukrotnie szalał pożar. Pierwszy pożar wybuchł w skutek zabawy dzieci zapałkami, drugi spowodowali żołnierze niemieccy. Spłonęły drewniane domy i zabudowania gospodarskie, plebania, uszkodzona została wieża kościelna i dach kościoła. Spłonęły dwa sklepy. W sumie spaliła się zabudowa ponad połowy wsi.

W 1944 roku rękami ludności wsi Łapsze Wyżnę oraz kilkunastu innych wiosek Zamagurza Niemcy zbudowali na obszarze Łapsz Wyżnych linię obronną: okopy i bunkry dla żołnierzy, stanowiska ogniowe dla karabinów maszynowych. Okopy, które ciągnęły się od Grandeusa przez Równię, Kicerę aż na Kurasówkę wykorzystano podczas walk Niemców, Ukraińców i Węgrów z Armią Radziecką w styczniu 1945 roku. Walki trwały tutaj kilka dni. W tym czasie część mieszkańców wsi schroniła się w Łapszance. Część młodych mężczyzn uciekła do lasu, przeczekując najgorętszy okres walk. Część gospodarzy, w obawie przed grabieżą, swoje bydło zagnało do lasu, do czarnogórskich szop w Błękitnej Dolinie, gdzie przetrzymywano je kilka dni (do przesunięcia się dalej linii frontu). W czasie walk zginęło wielu żołnierzy radzieckich i niemieckich. Żołnierze niemieccy zostali pochowani w zbiorowej mogile - wtedy poza murem cmentarza grzebalnego. Rosjan pochowano na cmentarzu przykościelnym, a następnie ekshumowano i wywieziono ze wsi. W czasie walk zginął młody Łapszanin Ambroży Chyźny. Niedługo po wyzwoleniu wiosek spiskich (styczeń 1944) przez Armię Radziecką, nadeszła wiadomość, że w Czechosłowacji prowadzi się zasiedlanie podtatrzańskich wiosek (słowacki Spisz) opuszczonych przez Niemców. Każdy mieszkaniec z polskiej części Spiszą mógł skorzystać z tej propozycji - objęcia gospodarstwa po niemieckich kolonistach. W tym czasie (marzec, kwiecień) na Spiszu była jeszcze słowacka administracja, dlatego wiele rodzin z Łapsz Wyżnych i sąsiednich wsi zdecydowało przesiedlić się do poniemieckich majątków na Słowacji. Najwięcej rodzin z Łapsz Wyżnych zamieszkało w Źakowcach (Vansdorf) w powiecie kieżmarskim. Po ostatecznym ustaleniu granicy polsko- czechosłowackiej na linii z roku 1939 przesiedleńcy z Łapsz Wyżnych otrzymali - po jakimś czasie - obywatelstwo czechosłowackie4.

Ważne miejsce w historii wsi zajmują dzieje szkoły wiejskiej. Obecnie istniejąca szkoła Podstawowa w Łapszach Wyżnych została zbudowana z cegły, wypalonej przez mieszkańców, przed l wojną światową, w czasie przynależności Łapsz W. do monarchii austro-węgierskiej. Szkoła była przez wiele lat dumą łapszan. W latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku do szkoły dobudowano jedno skrzydło z malutką salą gimnastyczną, a nieco później w szkole założono centralne ogrzewanie. Obecnie szkoła ta jest najstarszą szkoła na Spiszu wymagająca solidnego remontu. Przez kilka lat tj. od 1920 do 1934 roku w szkole uczył Jan Pludński - wspaniały kochający młodzież nauczyciel, organizator zespołów teatralnych i muzycznych. Obecnie w szkole uczy się młodzież do VI klasy. Dalszą naukę uczniowie pobierają w gimnazjum w Łapszach Niżnych. Dyrektorem Szkoły Podstawowej jest obecnie mgr Beata Kuruc.

Parafia rzymskokatolicka w Łapszach Wyżnych administrowana jest przez księży zakonu Saletynów wykazujących dużą troskę o budowle sakralne. Dzięki ich inicjatywie mieszkańcy wsi wyremontowali z zewnątrz i wewnątrz kościół parafialny, pokryli dach i wieżę kościoła blachą miedzianą. Proboszcz ksiądz Roman Gorczyński spowodował odnowienie polichromii ołtarzy bocznych i ambony. Ołtarz główny oddał do renowacji. Środki finansowe na ten cel pochodzą w głównej mierze z dobrowolnych składek wiernych - mieszkańców Łapsz Wyżnych. Pomocne są wsparcia Polonii z USA jak również środki pochodzące ze sprzedaży drewna z kościelnego lasu. Ze składek i w czynie społecznym łapszańscy parafianie zbudowali nową, wygodną plebanię, wyposażoną w nowoczesne olejowe ogrzewanie. Plebanie oddano do użytku w jubileuszowym 2000 roku.

W pierwszej kadencji Rady Gminy tapsze Niżne tj. w latach 1990-1994, w dużej mierze w czynie społecznym, wzniesiono na wzgórzu Grandeusa przekaźnik TV, na którym ostatnio zamontowano urządzenia dla potrzeb telefonii komórkowej. W drugiej i trzeciej kadencji Rady Gminy (1994- 2002) wieś Łapsze Wyżne została w 85% skanalizowana. Położono nowe asfaltowe nawierzchnie dróg po robotach kanalizacyjnych na ul. św. Floriana i na ul. Brzegu. Wykonano z kostki betonowej nowy chodnik wzdłuż drogi wiejskiej, wymieniono w połowie krawężniki po jednej stronie jezdni. Wyasfaltowano szkolne podwórko oraz place przed remizą, przed kościołem i sklepem GS. Przebudowano i wyremontowano wnętrze remizy strażackiej doprowadzając wodę oraz budując sanitariaty. Część pomieszczeń zaadaptowano na kuchnię i zaplecze kuchenne, powiększono salę do potrzeb organizowania przyjęć weselnych i do prób zespołu ludowego, wyposażono wnętrze w niezbędne sprzęty meblowe (stoły, krzesła). Wykonano krawężniki i chodniki wokół plebani, wokół kościoła oraz wybudowano chodnik do drogi do Jazu (3 Maja). Przedłużono linię oświetleniową przy ul. 3 Maja. Ustalono nazwy ulic i wykonano nową numerację domów i placów budowlanych. Radnymi wsi w tym czasie byli Antoni Sołtys, Franciszek Payerhin i Helena Jadamiec. We wsi są 3 sklepy. Dwa z nich mają zezwolenie na sprzedaż alkoholu. Sklepy zaopatrują ludność w podstawowe produkty żywnościowe oraz środki czystości. Tylko jeden sklep Jana Budzą sprzedaje prasę codzienną i tygodniki. Nowy sklep samoobsługowy buduje Jan Budz. Komunikację między miejscowościami utrzymują autobusy PKS oraz prywatne BUS-y. Komitet Telefonizacji wsi powołany z inicjatywy Franciszka Payerhina doprowadził do zbudowania nowych linii telefonicznych w 3 wsiach i do oddania do użytkowania ponad 200 aparatów telefonicznych w roku 1996. Liczba abonentów w Łapszach Wyżnych wzrosła do około 70. W późniejszym okresie w warunkach konkurencyjnych nastąpiły dalsze podłączenia telefoniczne. We wsi jest też ogólnodostępny aparat telefoniczny zainstalowany w centrum wsi na zewnątrz sklepu GS. Mieszkańcy wsi mogą również korzystać z aparatów komórkowych dzięki wspomnianemu przekaźnikowi.

Stowarzyszenie Słowaków w Polsce dysponuje w Łapszach Wyżnych budynkiem “Klubownia" z salą widowiskową i sceną sporadycznie wykorzystywaną na masowe imprezy mniejszości słowackiej na Spiszu. W klubownijest biblioteka słowacka. Biblioteka polska mieści się w budynku GS. Łapszanie mają orkiestrę dętą, która prawie od 100 lat umila życie mieszkańcom, szczególnie podczas uroczystości kościelnych. Orkiestra towarzyszy często mieszkańcom w ceremoniach pogrzebowych. Bierze też udział w koncertach organizowanych przez wójta gminy nad Jeziorem Czorsztyńskim u stóp Zamku Niedzickiego jak również w przeglądach orkiestr dętych powiatu. Prymistą orkiestry jest Mieczysław Sołtys wspaniale grający na trąbce - kornecie. Skład orkiestry jest stale uzupełniany młodzieżą. Orkiestra opiekuje się Edward Biziak. Obecnie budowane domy odpowiadają wymogom sanitarnym. Wyposażone są w łazienki, prysznice, ubikacje. Woda do celów spożywczych oraz gospodarczych doprowadzana jest z dość odległych źródeł. Wodociągi są budowane przez grupy po kilku gospodarzy na własny koszt bez jakichkolwiek dotacji finansowych. We wsi funkcjonuje tartak Franciszka Drążka służąc potrzebom mieszkańców Łapsz Wyżnych, Łapszanki i okolicznych wsi. Meble na zamówienie wykonuje stolarnia Roberta Kulikowskiego. Słodkie życie mieszkańcom wsi zapewnia świetnie prosperująca piekarnia ciastek Ireny Kiedziuch. Z wypieku smacznych ciast korzystają okoliczne sklepy jak również organizatorzy wesel, chrzcin, styp itp. Wzniesiona niedawno przez Józefa Krzysia ładna kawiarnia służyła do urządzania dyskotek. Niestety negatywne doświadczenia właściciela kawiarni zmusiły go do wstrzymania tej działalności. Obecnie w lokalu oferuje się organizowanie i obsługę przyjęć weselnych i innych. W roku 2001 Jan Gryglak uruchomił warsztat naprawy samochodów, który powoli nabiera rozpędu. Zarejestrowany warsztat dekarski Andrzeja Kalaty funkcjonuje już kilkanaście lat. Pierwszym dekarzem we wsi był Edward Payerhin, który pierwszy pokrył blachą dach i wieżę kościelną w Łapszach Wyżnych i nauczył dekarstwa Pawła Kalatę, który wyszkolił w tym zawodzie swoich synów Andrzeja i Franciszka Kalatów. Kowal Edward Szczechowicz już coraz rzadziej proszony jest o podkucie konia, które zostały wyparte przez traktory.

W okresie międzywojennym w tapszach Wyżnych był młyn o napędzie wodnym. Obecnie już nie istnieje. Wielu Łapszan pracuje w branży budowlanej w Polsce i USA . We wsi stoi kilka pustych domów, których właściciele “wybyli" do USA.

Obecnie młode gospodynie oferują letnikom w swoich domach pokoje do wynajęcia. Ceny są bardzo przystępne.

Wieś Łapsze Wyżne położona na wysokościach ponad 650 m nad poziomem morza ma kilka punktów widokowych.

1. Widok z góry Grandeus (790m) wznoszącej się nad wsią od strony północnej. Stąd od zachodu widać Babią Górę, od północy wznosi się pasmo Gore z górą Turbacz, na wschód rozciąga się widok na Pieniny z Trzema Koronami, a na południu można podziwiać Kuraszowski Wierch (1035m ). Dalej na południe patrząc można podziwiać widok szczytów Tatr. Do Grandeusa prowadzi ścieżka przez pola nad cmentarzem lub polna droga z Trybszanki. Z Grandeusa łatwo dojść do Dursztyna polną ścieżką. Nie ma tu bitej drogi do jazdy samochodem osobowym.

2. Widok z góry Kuraszowski Wierch “Kurosówka"- w kierunku południowym można podziwiać wzgórza Magury Spiskiej oraz pasmo Wysokich Tatr (od Tatr Beskidzkich po Tatry Zachodnie. Areał tej strony pól łapszańskich graniczy ze Słowacją. Tędy wiodły ścieżki kurierskie na Węgry dalej na południe. Tutaj dochodziło do strzelania straży granicznej do ludzi przekraczających nielegalnie granicę polsko-czechosłowacką. Tutaj zginęły 2 młode dziewczyny Maria Maciejak i Julia Maciejak

4. Widok z Trybszanki - na południu widać fragmenty Tatr słowackich-Hawrań (2154), Płaczliwa Skała (2148), Nowy Wierch (1999), Murań (1890).

Atrakcją dla letników jest czyste powietrze, wspaniała zieleń lasów i łąk, cisza. Urozmaicony, pagórkowaty krajobraz, tanie noclegi i bliskość do atrakcji wodnych na Jeziorze Czorsztyńskim (9 km) oraz bliskość przejścia granicznego do Słowacji (10 km). W lasach Łapszańskich rosną obficie owoce leśne nieskażone wyziewami samochodowymi (maliny, jagody, borówki) oraz rozmaite grzyby z borowikami na czele. Koło łowieckie ma tutaj swój rejon polowań, W lasach jest kilka ambon myśliwskich. Żyją tu jelenie, sarn, zające, lisy, dziki. Tereny Łapszańskie nadają się wspaniale do uprawiania turystyki pieszej i rowerowej - na rowerach zwykłych i górskich. Górzysty teren umożliwia uprawianie zimą sportów narciarskich w odległości kilku kilometrów znajdują się wyciągi narciarskie w Czarnej Górze, w Białce Tatrzńskiej, w Niedzicy na Polanie Sosny. Przybysze mogą skorzystać z możliwości urządzenia kuligu lub przejażdżki saniami. Są miejsca na rozpalenie ogniska i pieczenia kiełbasek na wolnym powietrzu. W środowisku pięknej przyrody łapszańskiej wyrastają piękne dziewczyny. Jedną z nich o nieprzeciętnej urodzie jest Aleksandra Górska, studentka UJ utytułowana: “miss Ziemi Nowotarskiej 2001, Miss Małopolski Nastolatek 2001, Finalistka Ogólnopolskiego Konkursu Polska Dziewczyna 2001, Miss foto w konkursie “Miss bikini International 2003. Brata udział w pokazach mody.

Na wskutek zmian, które zaszły w świecie, na Spiszu, w Łapszach Wyżnych nie uprawia się już lnu, nie wykonuje jego obróbki, nie tka się płótna lnianego, ani sukna z wełny owczej. Telewizja wyparła ochotę do tworzenia zespołów teatralnych, chórów. Wieczorami nie słychać już śpiewów młodzieńców (parobków) chodzących po wsi. Wiadomość nie ogłasza “bołgorz" uderzający pałeczkami w bęben. Zniknęły widoki pasących się jesienią po ścierniskach gęsi. Jedynie jeszcze niektórzy gazdowie wypuszczają krowy w samopas. Pola niegdyś pięknie uprawiane zarastają chwastami.

Zniknęły całkowicie domy budowane z drewna. Nowe domy o znacznie większej kubaturze wznoszone są z materiałów ogniotrwałych. Ostatnio tu i ówdzie pojawia się siding- szczególnie modny w USA. Jedynie Ochotnicza Straż Pożarna z komendantem Józefem Mazurkiem na czele niezmiernie trwa na posterunku strzegąc wszelkiego dobra od ognia i wody. Chwała jej za to. Wsią rządzi Rada Sołecka z sołtysem Antonim Sołtysem na czele.

Już od pewnego czasu nachodzi mnie myśl, że w Łapszach Wyżnych niedługo nie będzie rodowitych Łapszan ani na Spiszu rodowitych Spiszaków ponieważ po zlikwidowaniu izby porodowej w Niedzicy obecnie Łapszańskie i spiskie noworodki przychodzą na świat w podhalańskich szpitalach - w Nowym Targu, w Rabce, w Zakopanem, w Szczawnicy- chyba, że powróci zwyczaj i możliwość rodzenia dzieci w miejscu zamieszkania rodziców. Tak więc rodowici “Podhalanie" powoli wyprą rodowitych Spiszaków. Wtedy będzie całkowicie zasadne powoływanie Oddziałów Związku Podhalan na Spiszu.

4Franciszek Payerhin : Przesiedlenie mieszkańców tapsz Wyżnych do Czechosłowacji