Niedzica

Niedzica położona jest w dolinie rzeki Niedziczanki, u podnóża Pienin Spiskich. Wieś założył na początku XIV wieku Frank z Farkaszowiec na prawie niemieckim po obydwu stronach potoku, na obszarze 60 łanów. Pierwszy dokument, który wzmiankuje istnienie wsi pochodzi z roku 1320. Wówczas to właściciel Zamagurza Spiskiego - Mistrz Kokosz Berzewiczy sprzedał swemu bratu Janowi i bratankowi Michałowi za 100 grzywien ziemię Frydman oraz wsie : Niedzicę, Kacwin i Frankową. (G. Brumirski, Niedzica w: Nasza Przeszłość, Krakowi 971 T: 36, s. 149).

W ciągu wieków wieś przyjmowała różne odmiany swej nazwy: Nisicz, Nisitz, Nyznecz, Nedecza, Nedeca, Niedzica.

Początek XIV wieku był bogaty w szereg wydarzeń. Północny Spisz zajęli Węgrzy oraz podjęli energiczną kolonizację Zamagurza Spiskiego, lokując nowe osady.

Tak więc istniejąca już na początku XIV wieku Niedzica została włączona do Korony świętego Stefana, pod administracją węgierską była do czasu I wojny światowej. W okresie międzywojennym należała do II Rzeczpospolitej. W latach 1939 - 1945 została włączona do Słowacji. Po zakończeniu II wojny światowej Niedzica powraca do Polski.

Z początku XIV w. pochodzi kościół św. Bartłomieja i górny zamek Dunajec (1325 -1330).

Kościół św. Bartłomieja został ufundowany przez Kokoszą Berzewiczego, co potwierdza w prezbiterium zwornik sklepienny z herbem Berzewiczych (kozioł wsparty na dwóch tylnych nogach między słońcem a księżycem). Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z roku 1326, kiedy to fundator niedzickiego kościoła przekazuje prawo patronatu nad parafią niedzicką kartuzom z Czerwonego Klasztoru. Pracę duszpasterską kartuzi prowadzili do czasu reformacji na Spiszu. W latach 1545 -1640 w kościele niedzickim panują luteranie. Kościół został zamieniony na zbór protestancki i pełnił tę funkcje przez sto lat. Stało się to za sprawą nowego właściciela zamku Jana Horwatha Palocsaya. Były prepozyt spiski zrezygnował ze stanu duchownego i przeszedł na wyznanie religii luterańskiej. W myśl zasady “Czyja władza tego religia”, parafianie niedziccy musieli wyznawać religię pana, czyli luteranizm. Niedzicką świątynia jest perełką na szlaku gotyckim. Posiada bezcenne dzieła: tryptyk z 1452 roku przedstawiający działalność misyjną św. Bartłomieja w Indiach, freski w prezbiterium z lat 1380 - 1420 oraz napis w języku gotycko - niemieckim, tłumaczenie brzmi następująco: “ Spowiedź bez żalu, miłość bez wierności, modlitwa bez serdeczności jest daremnym działaniem” i w języku łacińskim Ave Maria. W 1745 roku do nawy głównej kościoła ks. Michał Lorencs dobudował kaplicę Matki Bożej Bolesnej, w której znajduje się rokokowy ołtarz, z Piętą oraz dwustronny konfesjonał. Nieocenione zasługi dlaparańan i kościoła położyli: ks. Michał Lorencs, Szymon Gorelowicz i Julian Racz.

W XVIII wieku w Niedzicy istniał dom dla ubogich starców, na utrzymaniu było pięć ubogich osób. Budynek znajdował się obok plebani! Utrzymywał się z datków pana zamku i proboszcza wsi.

Dzieje Niedzicy ściśle wiążą się z historią zamku. Niedzica zapisała się w historii Polski. W zamku niedzickim w 1412 roku doszło do spotkania delegacji polsko - węgierskiej. Władysław Jagiełło pożyczył królowi węgierskiemu Zygmuntowi Luksemburczykowi 37 tysięcy kóp groszy praskich. W zamian Polska otrzymała w zastaw XVI Miast Spiskich.

W 1431 roku i w 1433 r. husyci, oddział taborytów najechał na Spisz, miejsce na obóz wybrali sobie w okolicy zamku, pola gdzie obozowali nazywamy dziś Taborem.

Po bitwie pod Mohaczem (1526 r.), na polach niedzickich rozegrała się bitwa o twierdzę Dunajec pomiędzy dwoma stronnictwami: Ferdynanda Habsburga i Jana Zapołyi. Walka była zlokalizowana w miejscu, gdzie dzisiaj usytuowane są na wprost siebie dwie kaplice: św. Michała i św. Rozalii. Żołnierzy pochowano na dworskich polach (dzisiejsza Mogieła, pola pod kaplicą św. Rozalii).

Niedziccy poddani mieli obowiązek odrabiać pańszczyznę na rzecz pana zamku. W 1848 roku pańszczyzna została zniesiona połowicznie w dobrach klucza dunajeckiego, nie objęła wszystkich poddanych. Chłopi, którzy nie otrzymali na własność ziemi ponownie oddali się w zależność od pana, właściciela zamku Dunajec . Pozostałości po ustroju feudalnym na Spiszu nazywamy żelarką, a poddanych żelorzami. Stosunki pańszczyźniane zostały dopiero zniesione ustawą sejmową w 1931 roku. Czasy żelarki oraz Ilonę Salamon- ostatnią właścicielkę zamku w Niedzicy pamięta najstarszy 102 letni mieszkaniec Niedzicy - Zamek pan Jan Janos.

W dziejach Niedzicy odnotowano wielokrotnie gwałtowny spadek mieszkańców. Powodów było wiele: głód, pożary oraz choroby epidemiczne - tyfus, cholera. W 1895 roku pożar pochłonął prawie całą zabudowę Niedzicy. Jak głosi ustne podanie szalejący wiatr porywał ze strychów palącą się

słoninę, drewniana zabudowa była łatwopalnym materiałem. Skutki były straszne, pozostały tylko cztery domy we wsi, została zniszczona wieża i dach kościoła.

Niedzicę cyklicznie nawiedzała choroba cholera, pochówek był z dala od centrum wsi, chowano na cmentarzu wojennym, dzisiejsza Mogieła. W II połowie XVII wieku właściciel zamku Stefan Horwath Palocsay funduje na pulach dworskich kaplicę pod wezwaniem św. Rozalii, opiekunki orędującej u Boga za osobami zarażonymi chorobami epidemicznymi.

(Tadeusz Trajdos, Kaplica w Niedzicy. Początki kultu św. Rozalii na Zamagurzu Spiskim, ,, Nasza Przeszłość”, t.82, 1994, s. 3 56-371). Ludowa opowieść podaje, że wokół kościoła toczyła się czaszka, wierni wraz z proboszczem ruszyli za nią z chorągwiami śpiewając religijne pieśni. Czaszka zatrzymała się na wzgórzu, w miejscu gdzie zbudowano kaplicę św. Rozalii. W XVIII wieku proboszcz parani niedzickiej ks. Szymon Gorelowicz zatrudnił malarza Szymona Kowalskiego, który wykonał do kaplicy obraz św. Rozalii. Pod obrazem zostały zamieszczone w języku polskim następujące słowa:

“O św. Rozalio, broń nas od niemocy ciężkiej od morowej rany, we wsi tutejszej niedzickiej my za patronkę sobie wyzwoliliśmy tu Ciebie. Abyśmy mogli królować z Tobą społecznie w niebie 1769 r.” Obraz wraz z dwoma figurami został skradziony w 1993 roku.

Kult świętej Rozalii był szczególnie czczony w parafii niedzickiej. W święto patronki wierni gromadzili się na Mszy odpustowej w kaplicy św. Rozalii. Na chrzcie często nadawano dziewczynkom imię Rozalia. W kościele św. Bartłomieja w prawym bocznym ołtarzu znajduje się figura św. Rozalii.

Największa śmiertelność na morowe powietrze miało miejsce w XIX wieku. W 1831 roku zmarło 110 osób. Dla ofiar tej choroby wyznaczono osobny cmentarz “Na Kącikach”. ( Tadeusz Trajdos, Pogranicze polsko - węgierskie od Orawy do Pienin w XIX i na początku XX wieku, Szczawnica 2002, s.78).

Zakończenie l wojny światowej przyniosło wiele zmian w Europie. Niedzica została włączona do Polski. W okresie międzywojennym Niedzicę odwiedził prezydent Polski Ignacy Mościcki. Po zakończeniu II wojny światowej w Niedzicy istniały dwie szkoły z językiem polskim i językiem słowackim. W latach siedemdziesiątych z braku małej liczby uczniów szkoła z językiem słowackim została zamknięta. Dzisiaj młodzież zdobywa wiedzę w Szkole Podstawowej, w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych: Liceum Profilowane profil usługowo - gospodarczy (kl. II, III) i ekonomiczno - administracyjny (kl. l), Zasadnicza Szkoła Zawodowa - zawód rolnik (kl. III) i kucharz małej gastronomii (kl. I).

Sport cieszył się dużym zainteresowaniem wśród mieszkańców Niedzicy. W 1948 roku pan Józef Schlegel założył LZS. Dzisiaj umiejętności w piłce nożnej niedziczanie rozwijają w Ludowym Klubie Sportowym, który składa się z juniorów 25 członków (III Liga) i seniorów 35 członków (kl. b).LKS -em kieruje prezes Marian Chmiel, a funkcję selekcjonera pełni Józef Piątek.

Przy Gminnym Ośrodku Kultury działa pod kierunkiem pani Marii Waniczek zespół regionalny “Czardasz”, który wielokrotnie promował spiską kulturę poza granicami naszego kraju.

W Niedzicy aktywnie działa Ochotnicza Straż Pożarna. Wielkie zasługi dla jej rozwoju położył Józef Wójcik, który reaktywował w 1927 r. działalność straży pożarnej. Obecnie prezesem straży jest Jan Nowak. W parafii niedzickiej mieszkańcy podejmują wiele różnych działań. W 2005 roku została zakończona budowa nowej plebani. Działa koło misyjne, zespół charytatywny, Akcja Katolicka i Rada Parafialna.

Dzisiejsza Niedzica rozwija się turystycznie, powstało wiele pensjonatów, hoteli. Liczba turystów systematycznie rośnie. Niewątpliwie można powiedzieć, że wielki wpływ na rozwój turystyki ma zapora wodna, która zdynamizowała życie gospodarcze wsi. Powstają nowe inwestycje. Obecnie prowadzona jest budowa hali sportowej i nowej remizy.

Niedziczanie znani z poczucia estetyki, wiele poświęcają jej uwagi, dbając o piękny wygląd swojej “dziedziny”.

Elżbieta Łukus

NIEDZICA, (500-540 m n.p.m., 1846 mieszkańców), to wieś o niewykluczonych początkach w II pół. XIII w., leżąca w dolinie potoku Niedziczanka, lokowana przez Franka z Farkaszowiec na prawie niemieckim, na 60 łanach (30 gospodarstw). Wzmiankowana źródłowo od 1320 r. w kluczu dunajeckim Kokoszą Berzewiczego. Wieś rozwijała się szybko i w XVI w. określano ją jako miasteczko (oppidum). Ludność obok rolnictwa zajmowała się także rzemiosłem, głównie na potrzeby rezydencji zamkowej. We wsi, natychmiast po lokacji ufundowany został katolicki kościół murowany, który w 1326 r. został przekazany wraz z farą w ręce kartuzów z Czerwonego Klasztoru. W latach 1545-1640 mieścił się w nim czasowo zbór protestancki. Kościół, pw. Św. Bartłomieja, w swym gotyckim zrębie ma trójprzęsłową nawę poprzedzoną wieżą nad kruchtą oraz trój przęsłowe prezbiterium. Kościół ten, kilkakrotnie przebudowywany, w znacznej części w stylu rokoka, posiada wiele cennych zabytkowych pamiątek. Będąc w Niedzicy koniecznie trzeba go odwiedzić, tym bardziej, że w 1991 r. podczas prac konserwatorskich odkryto fragmenty polichromii, między innymi pochodzącej z końca XIV w. i początku XV. W kościele warto też zwrócić uwagę na XV-wieczny tryptyk św. Bartłomieja, dzieło Mistrza Maciejowickiego i rokokową kaplicę Matki Boskiej Bolesnej z dwustronnym konfesjonałem. We wsi są także dwie zabytkowe kapliczki: św. Rozall i św. Michała. Wieś trapią częste pożary. Nawet kilka lat temu ogień pochłonął 12 domostw. Gdy w 1832 r. wieś odwiedził pot Seweryn Goszczyński, przy wjeździe do wsi przykuł jego uwagę umocowany na słupie napis: “surowy zakaz palenia fajki", co miało przeciwdziałać pożarom. Wieś zawdzięcza swa sławę obronnemu zamkowi węgierskiemu położonemu 2 km od jej centrum, który wymieniany jest w dokumencie z 1325 r. pod nazwą Dunajec. W zamku tym w 1412 r. posłowie króla polskiego Władysława Jagiełły przekazali pożyczkę posłom króla czeskiego i cesarz niemieckiego Zygmunta Luksemburskiego. Zastawem owej pożyczki były Lubowla, Gniazda i Podoliniec oraz 13 innych miejscowości. Odpis aktu zastawu znajduję się w urzędzie parafialnym, zaś oryginał, w j. Łacińskim w Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Zamek nie jest jedynym zabytkiem w Niedzicy. Warto też zobaczyć zabytkowy spichlerz, cmentarzyk Salamonów oraz plebanię pochodzącą z XVIII w. Obecnie największą atrakcją turystyczną jest Zalew Czorsztyńsko-Niedzicki i uruchomienie elektrowni wodnej. Fakt ten zdynamizował życie gospodarcze Niedzicy i spowodował znaczny napływ turystów, którzy zwiedzają zaporę. Niedaleko zapory, na górze pod Taborem, powstaje kompleks turystyczny z nowymi domami wczasowymi: m.in. Ośrodek Kopalni Bełchatów, Dom Wczasowy “Watra", Hotel “Pieniny", Pensjonat “Pienininy", "Zajazd u Madeji".

U podnóża zamku, corocznie odbywa się przegląd polskojęzycznego folklory spiskiego o nazwie “Śpisko Watra" na którą zapraszane są także zespoły z innych regionów Polski i Słowacji, zaś zimą, w sali miejscowego Gminnego Ośrodka Kultury odbywa się impreza pod nazwą “Spiskie Zwyki". W sierpniu przy zamku koncertują orkiestry dęte działające w gminie Łapsze Niżne. Od sezonu zimowego 1999/2000, na Polanie Sosny, obok przejścia granicznego na Słowację, uruchomiony zostanie kompleks narciarski składający się z 2 wyciągów orczykowych i wyciągu krzesełkowego, zaś w razie braku śniegu zapewnione jest sztuczne śnieżenie. Latem będzie tu czynna rynna blaszana ze zjazdem na wózkach i trasy rowerowe.

NIEDZICA - ZAMEK. W związku z powstającą zaporą i elektrownią, wzdłuż drogi prowadzącej z Falsztyna w stronę zamku, powstało znacznej wielkości osiedle, ustanowione nowym sołectwem, o nazwie Niedzica-Zamek.;

W roku 1997 wybudowano tu nowy kościół pw. św. Andrzeja, który jest filią parafii św.Bartłomieja w Niedzicy. Do kościółka przeniesiono ołtarz i dzwon z kaplicy zamkowej.

MUZEALNY ZESPÓŁ ZAMKOWY W NIEDZICY stanowią cztery obiekty.

ZAMEK NIEDZICKI, zwany także Dunajec (castrum Dunayecz) stanowił centrum tzw. klucza dunajeckiego. Wzniesiony (Górny Zamek) w l ćw. XI V w. przez Kokoszą Berzewiczego, od 1325 r. był w rękach jego synów Jana i Rykolfa, od 1330 r. w rękach Drughetów, w XV w. - Szwarzów-Berzewiczych, potem m.in. Zapołyów (od 1470), Laskich (od 1528) i wreszcie, od 1589 r. - Horwathów-Palocsayów. Wiatach 1683-1731 zamek pozostawał w zastawie u Joanellich de Toluano, potem wrócił do Palocsayów i w końcu, do 1943 r. był w rękach ostatnich właścicieli - Salamonów. Na początku XVI w. dobudowano Zamek Średni, a w 1601 r. Zamek Dolny t. murami obronnymi. Już w XIV istniała na zamku gotycka kaplica, która później uległa zniszczeniu. W jej miejscu, na piętrze baszty Żarn Dolnego, urządzono nową kaplicę, pw. św. Andrzeja. W 1412 r. w castrum Dunayecz posłowie Władysław Jagiełły przekazali słynną pożyczkę 37 tyś. kop groszy praskich królowi Zygmuntowi Luksemburczykowi, kto) zastawem było 13 miast spiskich.

Przez długi okres zamek był fortecą i siedzibą rodów węgierskich. Tylko przez krótki okres czasu pozostaw w rękach polskiej rodziny Łaskich. W 1858 zamek przechodzi we władanie Salamonów, którzy przeprowadza renowację zamku, urządzają też więzienie i salę tortur. W 1920 r. zamek znalazł się w granicach Rzeczypospolitej Polskiej, choć nadal był własnością węgierskiej rodziny.

Jest to jeden z najlepiej zachowanych zamków w Europie. Zbudowany na wapiennej skale 75 m nad poziome Dunajca i 566 m n.p.m., dziś odbija się w lustrze wody Zalewu Czorsztyńsko-Niedzickiego. Na zamek prowadzi sztucznie usypany podjazd, a wchodzi się doń starą bramą nad którą znajduje się portal z herbem Horvathd i data ukończenia przebudowy zamku -1601 rok. Odznacza się niebywałą malowniczością położenia i piękny widokiem na dolinę Dunajca, z ruinami zamku w Czorsztynie, obecnie także na zalew i zaporę. Turystów przyciąga też związana z fortecą legenda o odkrytym w zamku testamencie Inków, mówiącym ponoć o skarbach ukryły! w jeziorze Titicaca; w dniu 31 lipca 1946 r. wykopano tu ołowianą tuleję zawierającą pęk rzemieni powiązany! w węzły, które były jakoby pismem węzełkowym Inków (quipu), a jego treść zawierała tzw. Testament Inków Od 1949 r. zamkiem opiekuje się Stowarzyszenie Historyków Sztuki, które stworzyło tu dom pracy twórczej i muzeum spiskie. Od 1948 r. na zamku prowadzone są systematyczne prace renowacyjne i konserwatora połączone z częściową odbudową. Dla turystów dostępne są pokoje gościnne, kawiarnia w piwnicy i restauracja w jadalni zamkowej. Na placyku przed zamkiem znajduje się, zabezpieczony drewnianym daszkiem, pień t dębu Palocsayów, który miał 6 metrów obwodu.

W pobliżu zamku, znajduje się unikalny XIX-wieczny SPICHLERZ. Jest to drewniany obiekt na murował! przyziemiu. Konstrukcja ścian jest zrębowa, a dach pokryty gontem. Obiekt poddawany jest teraz gruntów zabiegom konserwatorskim, w przyszłości znajdzie tam miejsce ekspozycja etnograficzna.

KASZTEL, tzw. “Leśniczówka" to podłużny piętrowy budynek o rzadkiej na tym terenie konstrukcji szachulcowej. Pochodzi z przełomu XIX i XX w. Pierwotnie był siedzibą administracji dóbr ziemskich i lasów ostatnich właścicieli zamku, dziś mieszczą siew nim pokoje gościnne i restauracja “Hajduk".

CELNICA - to drewniany budynek przypominający dworek, wzniesiony na początku dwudziestolecia międzywojennego. Pierwotnie stał na granicy polsko-słowackiej, ale z powodu budowy tamy został przeniesiony na wzgórze obok zamku. Pomiędzy zamkiem, a grzbietem góry Tabor usytuowany jest cmentarz Salamonów. Chowano tu członków rodziny ostatnich właścicieli zamku. W 1977 r., zgodnie z ostatnią wolą, do Niedzicy sprowadzono prochy ostatniej właścicielki zamku Ilony Bethlen Salamon, zmarłej w Budapeszcie w wieku 79 lat oraz jej syna lstvana.

ZAPORA W NIEDZICY. Dzięki sztucznemu spiętrzeniu wód Dunajca powstał zbiornik wodny o pojemności 232 min m³ i o powierzchni 1226 ha. Rozciąga się na długości 12,5 km i szerokości ok. 1 km, przy głębokość, w niektórych miejscach, do 52 metrów. Przed jego napełnieniem wysiedlono wieś Maniowy i znaczną cześć Czorsztyna, a Frydman został osłonięty wysokim nasypem ochronnym. Zapora ziemna rozciąga się watem o długości 400 metrów pomiędzy Górą Zamkową w Niedzicy i wzgórzem Ubszar w Pieninach Czorsztyńskich. Wysokość zapory wynosi 56 m. Wewnątrz znajduje się galeria kontrolno-zastrzykowa, którą można zwiedzać, oraz duża hala maszyn, gdzie odbywają się koncerty. U stóp zapory głównej stoją zabudowania elektrowni. Obok jest duży parking dla zwiedzających. Poniżej zbiornika głównego leży zbiornik dolny, retencyjny, o pojemności 7 min m³ i powierzchni 88 ha. Zapora dolna służy równocześnie jako most przez Dunajec, umożliwiając dotarcie drogą przez Pieniny do Krośnicy, Krościenka i Szczawnicy, ale przede wszystkim do przystani flisackiej w Sromów-cach Wyżnych i do rekonstruowanych ruin zamku w Czorsztynie.

Pomysł wybudowania zapory w tym miejscu powstał już w 190s5 r. Prace projektowe przyspieszyła wielka powódź w 1934 r“ kiedy to spienione wody Dunajca uczyniły ogromne szkody i spustoszenie wielu miejscowości. Budowę zapory rozpoczęto w 1975 r., a oddano w 1997 r. Czas napełniania zbiornika zbiegł się z gwałtowną powodzią w lipcu 1997; zapora dzięki swoim możliwościom retencyjnym zapobiegła tragedii podobnej do tej z 1934 r. Zapora nosi imię Gabriela Narutowicza, wielkiego budowniczego zapór w Szwajcarii i w Polsce, pierwszego prezydenta Polski Odrodzonej w 1918 r. Moc elektrowni głównej wynosi 90 MW, a dolnej, w Sromowcach, 2 MW. Na terenie wokół zapory powstaje obecnie baza gastronomiczna i noclegowa; w sezonie turystycznym organizowane są koncerty i imprezy folklorystyczne. Na brzegach Zalewu Czorsztyńsko-Niedzickiego powstają przystanie jachtowe, kąpieliska, na wodzie pojawiły się kajaki, żaglówki, statki wycieczkowe, odbywają się regaty. Na terenie Zalewu obowiązuje strefa ciszy i niedozwolone jest użytkowanie łodzi motorowych.

Powrót >> miejscowości