Nowa Biała

 Nowa Biała to spiska miejscowość leżąca nad rzeką Białką, ale w odróżnieniu od pozostałych wiosek Spisza — na lewym jej brzegu. Według ludowych opowieści oraz kroniki wsi, spisanej w późniejszych wiekach (we dług zapisków zaczął ją spisywać wójt Wojciech Fajka w 1632r.) początkowo istniała na tych terenach miejscowość o nazwie Burek, która została zmyta w czasie wielkiej powodzi. Wtedy to- panujący w połowie XIII w.- król węgierski Bela IV miał kazać postawić 40 domów, które dały początek nowej miejscowości - od Beli IV nazwanej Uj Bela, czyli Nowa Biała.

Historia Nowej Białej jest związana ściśle z historią całego Zamagurza Spiskiego. Pierwsze wzmianki o Nowej Białej w dokumentach majątkowo - prawnych pochodzą z roku 1455, ale parafia działała tu już z pewnością w XIV wieku. Wieś należała do klucza dunajeckiego i przechodziła w ręce kolejnych właścicieli. Parafia katolicka istniała w Nowej Białej do objęcia własności klucza dunajeckiego przez luterańską szlachtę węgierską Horwath Palocsajów(1589). Narzucili oni poddanym spiskim wła sne wyznanie.

Rekatolizacja spiskich parafii w 1639 roku, kiedy to główna niedzicka linia Palocsajów powróciła do katolicyzmu, nie objęła Nowej Białej (i Krempach) ponieważ pozostawała ona własnością luterańskiej nadal gałęzi Horwathów - Stansithów ze Strażek, którzy utrudniali za wszelką cenę apostolat duchownych katolickich. Usunięcie luteran z kościoła w Nowej Białej nastąpiło pod koniec XVII wieku. W roku 1700, jak wiemy z wizytacji prepozyta spiskiego Zsigraya mieszkało w Nowej Białej 250 katolików. Później w roku 1731 mieszkało tu aż 422 katolików oraz 7 luteran (czyli nastąpił dwukrotny przyrost ludności - prawdopodobnie dzięki napływowi nowych osadników polskich po zarazie lat 1709-1711). Także szkoła przeszła wtedy w ręce katolickie- w 1731 r. na uczycielem był tu Franciszek Seligowicz.

Nowa Biała leżąca w terenie przygranicznym odgrywała duże znaczenie handlowe. Miała status miasteczka „oppidum”. W 1699 r. należącej wtedy do Emeryka i Baltazara Stansithów cesarz Leopold I na prośby szlachty spiskiej i „dla wygody mieszkańców” ustanowił 3 jarmarki. Odbywały się one w Swięto NMP 211, w drugi dzień Zielonych Świąt i na św. Elżbietę Węgierską(19X Otrzymała ponadto targ tygodniowy we wtorki. W połowie XVII w. istniała w Nowej Białej karczma, która zajmowała ważne miejsce w handlu winnym. Panowie gruntowi realizowali w niej swe prawo propinacji, ale głównie interesował ich wywóz wina do Polski. Duża część mieszkańców trudniła się furmaństwem. Handel z pobliskim Nowym Targiem był tak żywy, że wybudowano nową drogę, aby trudniący się furmaństwem mieszkańcy mogli tym łatwiej wy wozić wino, tytoń i inne towary.

Bliższe naszym czasom jarmarki w Nowej Białej (w XIX w.) opisuje barwnie Michał Balara, którego dziadek ponoć zaopatrywał się tu w różne sprzęty i narzędzia.

Kronika bogata jest w zapisy różnych nieszczęść- po żarów, epidemii; ostatnie z nich to epidemia cholery, która nawiedziła wieś w 1 873r.a niedługo po niej w 1 887r. — tyfus. Zmarłych chowano wtedy przy kościółku św. Marii Magdaleny znajdującym się przy drodze Furmaniec.

Pod koniec XIX wieku liczba ludności Nowej Białej (jak innych miejscowości Spisza) sukcesywnie spada aż do roku 1921, pomimo dodatniego przyrostu naturalnego. Spowodowane było to złymi warunkami bytowymi oraz ogromną emigracją zarobków zwłaszcza za ocean.

Liczba mieszkańców Nowej Białej

W dwudziestoleciu międzywojennym, Nowa Biała dzieląc losy całego Zamagurza znalazła się na terytorium Polski. Był to okres dla wioski dość pomyślny. Spis powszechny z 1921r. podaje, że w miejscowości istniało 136 budynków mieszkalnych, w l93lr. — 140. Od 1920 r. działała Orkiestra Dęta, w 1931 r. wybudowano remizę strażacką. Ochotnicza Straż Pożarna, która istniała już prawdopodobnie od I 887r. liczyła wtedy 12 strażaków. W 1 936r. wykorzystując siłę wody potoku płynące go przez wieś, założono we wsi oświetlenie elektryczne, które mieli jednak tylko nieliczni. Rozwijało się też życie kulturalne „ którego ośrodkiem była szkoła kierowana przez Władysława Łabudę, działało koło Związku Górali Spisza i Orawy. W 1931r szkoła trzyklasowa liczyła 107 uczniów i dwóch nauczycieli.

II wojna światowa przyniosła ze sobą kolejną zmianę przynależności państwowej-jesienią I 939r. Nowa Biała stała się częścią państwa słowackiego i znów była po graniczną miejscowością- za lasem Brzezie, gdzie granicy pilnowali niemieccy żołnierze była już Generalna Gubernia. Taki stan rzeczy trwał do I 945r., kiedy powróciły granice z 1920r.

Po I wojnie światowej Nowa Biała, choć nie od razu, bardzo się rozwinęła.

W I 954r. powstał Urząd Pocztowy, a w 1962r. prze prowadzono elektryfikację wsi. W 1963r. z inicjatywy młodzieży powiatu bocheńskiego oraz młodzieży z Nowej Białej w ramach akcji „Spisz” została założona Gromadzka Biblioteka Publiczna, powołana przez Powiatową Bibliotekę Publiczną w Nowym Targu. W 1965 odda no do użytku nową szkołę tzw. „tysiąclatkę”. W tym cza sie także uregulowano potok płynący przez wieś. Zbudowany został także budynek, wtedy siedziba Gromadzkiej Rady Narodowej obecnie (po rozbudowie) znajduje się tu Ośrodek Zdrowia. W 1 979r. założono sieć wodociągową. Poczta oraz Ośrodek Zdrowia służą także mieszkańcom Krempach i Dursztyna.

Nowa Biała była wsią typowo rolniczą, ale obecnie bardzo niewielka liczba mieszkańców utrzymuje się z samej tylko roli. Pracę podejmują ludzie w Nowym Targu i okolicach, spora część wyjeżdża za granicę.

Na terenie wsi funkcjonują zakłady prywatne: zakład szklarski, zakłady stolarskie, betoniarski, elektryczny, jest kilka sklepów, pub i punkt apteczny. Większość budynków mieszkalnych to nowe (i duże) domy — mieszkańcy Nowej Białej to ludzie bardzo pracowici i zapobiegliwi. Część mieszkańców Nowej Białej to Słowacy (czuje się Słowakami - przyp. red.) - w związku z tym funkcjonuje tu szkoła ze słowackim językiem nauczania, nabożeństwa w kościele odbywają się po polsku i słowacku.

Co ciekawego można zobaczyć w Nowej Białej? Sama zabudowa wsi jest bardzo interesująca- układ budynków tworzy wrzecionowaty spiski rynek- zabudowania ciągną się wzdłuż dwóch równoległych ulic, zbiegających się na końcach. Na środku znajduje się kościół i plac - centrum wsi. Przy samej ulicy znajduje się ciąg domów mieszkalnych, wgłębi w obrębie podwórza są za budowania gospodarcze, a dopiero w pewnej, bezpiecznej ze względów przeciwpożarowych odległości znajduje się pierścień stodół. Jest to bardzo regularny układ osadniczy.

Najważniejszym zabytkiem jest niewątpliwie barokowy kościół św. Katarzyny pochodzący z 1 748r. Początkowo parafia posiadała drewniany kościół pod wezwaniem Matki Jezusa, znany jedynie z opisu sporządzonego pod czas wizytacji władz kościelnych. W 1 poł. XVIII w. proboszcz Wojciech Frankowicz zainicjował budowę nowej, murowanej świątyni, która istnieje do dziś. Notatki z ówczesnych wizytacji podkreślają z uznaniem starania gro mady przy budowie świątyni.

Wysoka wieża na planie kwadratu przykryta jest cebulastym hełmem, którego kształt powtarza wieżyczka sygnaturki. Trój przęsłowa, prostokątna nawa zakończona jest półokrągłą apsydą. Cennym zabytkiem w wystroju wnętrza jest rokokowy ołtarz z posągami św. Barbary i św. Apolonii oraz figury świętych Piotra i Pawła. Centralną część ołtarza zajmuje obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy. W zwieńczeniu ołtarza znajduje się kom pozycja przedstawiająca trójcę św. w otoczeniu aniołków i obłoków. Cennym zabytkiem jest także monstrancja z 1 766r. wykonana przez Jana Szilassyego, znanego złotnika z Lewoczy.

Można tu obejrzeć kilka kapliczek, m.in. w samym centrum kapliczkę św. Jana. Nieco za wsią znajduje się kościółek św. Marii Magdaleny z XVIII w. wzniesiony jako wotum związanym zapewne z zarazą. Znajdują się tu skrzydła XVI wiecznego tryptyku. Corocznie, w środku lata, 22 lipca odbywa się tu uroczystość odpustowa.

Drogą obok kościółka w stronę Cisowej Skały i dalej do Gronkowa prowadzi bardzo ładną trasą zielony szlak turystyczny ciągnący się od Szaflar po Dursztyn.

Mimo swoich przepięknych okolic i możliwości Nowa Biała jest turystycznie bardzo mało wykorzystana, zatrzymuje na dłużej tyko niewielu wczasowiczów. Dla turystów niewątpliwą atrakcją jest latem rzeka Białka- w upalne dni oblegana przez przyjezdnych z niedalekich okolic szukających pięknych krajobrazów i czystej (chociaż zimnej) wody.

Białka jest jedyną w Polsce rzeką typu alpejskiego i należy wciąż do najczystszych. Najpiękniejsze, niezwykłe widoki można podziwiać w utworzonym w 1 959r. rezerwacie „Przełom Białki” pomiędzy skałami Kramnicą i Obrazową, gdzie można spotkać tatrzańską roślinność naskalną, która przywędrowała tu z nurtem Białki.

Już od lat sześćdziesiątych nagrywano w tych wspaniałych krajobrazach sceny do wielu filmów m.in. „Janosika”, a ostatnio „, Karol- człowiek, który został papieżem”.

W ostatnim czasie bardzo popularne stały się trasy wspinaczkowe na skałkach, o różnym stopniu trudności, przyciągające młodych ludzi interesujących się tym sportem.

Na terenie rezerwatu od 1985 do 1995r. miały miejsce prace wykopaliskowe pod kierownictwem dr Pawła Valde-Nowaka z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie. Wyniki tych badań stały się rewelacją światowej rangi - oto w komorze jaskini Obłazowej odkryte zostało skupisko kilkudziesięciu zabytków kamiennych, z muszli, kości i rogu. Znaleziono najstarszy na świecie bumerang- sprzed 30 000 lat, najstarsze na świecie narzędzia górnicze oraz fragment ludzkiego kciuka. Układ znaleziska i jego zawartość skłoniły badaczy do przyjęcia hipotezy, że jaskinia była świątynią człowieka paleolitycznego.

O Obłazowej ukazuje się coraz więcej poważnych publikacji, przyjeżdżają tu studenci archeologii, nie tylko polscy. Może promocja tego właśnie miejsca stanie się jakąś szansą dla Nowej Białej? Szczególnie, że Obłazowa ma tak atrakcyjne położenie.

Ewa Michalik

Historia pisana wsi sięga potowy XIV w., czyli czasów kiedy ród węgierski Berzewiczych rozpoczął kolonizac tej części Zamagurza Spiskiego. Jest to jedyna wieś spiska położona na lewym brzegu Białki, która należała Węgier aż do l wojny światowej. Nowa Biała była szczególnie w XVII i XVIII w. ważnym punktem na drod2 handlowej pomiędzy Węgrami i Polską. Tędy przewożono wino i tytoń w kierunku Nowego Targu. W roku 16991 na mocy przywileju cesarza Leopolda II ustanowiono we wsi trzy jarmarki i cotygodniowe targi. Z tego powodu wieś określana była mianem miasteczka.

Powstanie parafii katolickiej w Nowej Białej określa się na rok 1387. W 1725 r. rozpoczęto budowę kościoła murowanego (w miejscu drewnianego, datowanego na 1632 r.) pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej, który konsekrowano w 1748 r. Kościół jest jednonawowy z półkolistym prezbiterium. Od zachodu przylega doń kwadratowa wieża z zaokrąglonymi narożami. Ściany zwieńczone są falistymi gzymsami oraz wieżą z cebulastym hełmem i latarnią pokrytą blachą. Nawa nakryta jest sklepieniem żaglasto - kolebkowym, zwanym czeską kapą z delikatnymi rokokowymi zdobieniami. Najcenniejszym elementem wystroju kościoła jest drewniany, rokokowy ołtarz główny. Cent na częścią ołtarza jest malowidło patronki kościoła św. Katarzyny Aleksandryjskiej w czasie męczeńskiej śmierci. Z boku znajdują się figury św. Barbary i św. Apolonii. Ołtarz jest w stylu rokoko, a inne elementy w stylu klasycystycznym. Drugim budynkiem sakralnym jest mała kaplica św. Marii Magdaleny, położona przy dawnym szlaku handlowym z Nowego Targu na Spisz.

Wieś jest bardzo atrakcyjnym terenem dla turystów ze względu na zabytki, ale również posiada bardzo dogodne warunki do wypoczynku. Nad Białka poniżej przełomu znajduje się osiedle domków letniskowych, organizowane są tu też obozy harcerskie. Gospodarstwa rolne dysponują dobrze urządzonymi kwaterami dla wczasowiczów.